ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುವ ಕಳಸಾ-ಬಂಡೂರಿ ಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ರೈತರು ಕಳೆದ 45 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ, ಈ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಪರಿಹಾರ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. 1980ರ ಜುಲೈ 21ರಂದು ನರಗುಂದ ಮತ್ತು ನವಲಗುಂದದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ರೈತರ ತೀವ್ರ ಆಂದೋಲನದ ವೇಳೆ, ಪೊಲೀಸರ ಗುಂಡಿನ ದಾಳಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ರೈತರು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಪೊಲೀಸರು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ದುರಂತ ಘಟನೆಯ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಜುಲೈ 21ರಂದು ‘ರೈತ ಹುತಾತ್ಮ ದಿನ’ವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರೈತ ನಾಯಕರು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಮುಖಂಡರು ಹುತಾತ್ಮರ ಸ್ಮಾರಕಗಳಿಗೆ ಹಾರಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ.
1970ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ನವಿಲುತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನಂತರ, ಸರ್ಕಾರವು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿಗಾಗಿ ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸಿತು. ಆದರೆ, ನೀರು ಸರಬರಾಜಾಗದಿದ್ದರೂ, ಸರ್ಕಾರವು ರೈತರಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕರ (ಬೆಟರ್ಮೆಂಟ್ ಲೆವಿ) ವಿಧಿಸಿತು. ಈ ಕರವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ 1980ರಲ್ಲಿ ರೈತರು ತಹಸೀಲ್ದಾರ್ ಕಚೇರಿಗಳ ಎದುರು ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಜುಲೈ 21ರಂದು ಪ್ರತಿಭಟನೆ ತೀವ್ರಗೊಂಡಾಗ, ರೈತರು ಕಚೇರಿಗಳ ಎದುರು ಮಲಗಿ ಆಂದೋಲನ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಈ ವೇಳೆ ತಹಸೀಲ್ದಾರ್ ಒಬ್ಬರು ಮಲಗಿದ್ದ ರೈತರನ್ನು ತುಳಿದು ಕಚೇರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದು, ರೈತರ ಆಕ್ರೋಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ರೈತರು ತಹಸೀಲ್ದಾರರ ಮೇಲೆ ಹಲ್ಲೆ ನಡೆಸಿದರು. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಪೊಲೀಸರು ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ನಾಲ್ಕು ಜನರ ಪ್ರಾಣಹಾನಿಯಾಯಿತು.
ಈ ಘಟನೆಯಿಂದಾಗಿ ಆಗಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಆರ್. ಗುಂಡೂರಾವ್ ಸರ್ಕಾರ ಭಾರೀ ಟೀಕೆಗೆ ಗುರಿಯಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕರವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ, ಮಹದಾಯಿ ಯೋಜನೆಗಾಗಿ ರೈತರ ಹೋರಾಟ ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ. ಕಳಸಾ-ಬಂಡೂರಿ ಯೋಜನೆಯು ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯ ಉಪನದಿಗಳಾದ ಕಳಸಾ ಮತ್ತು ಬಂಡೂರಿಯಿಂದ 7.56 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ಬೆಳಗಾವಿ, ಧಾರವಾಡ, ಗದಗ ಮತ್ತು ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯ ಒದಗಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಸುಮಾರು 13 ಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಲಭ್ಯವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯು ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಿಮಗಡ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ 35 ಕಿ.ಮೀ. ಮತ್ತು ಗೋವಾದಲ್ಲಿ 52 ಕಿ.ಮೀ. ಹರಿದು ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕವು ಈ ನೀರನ್ನು ತಿರುಗಿಸಲು ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸಿದರೆ, ಗೋವಾದ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪರಿಸರವಾದಿಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ತೀವ್ರ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗೋವಾದ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಧಕ್ಕೆಯಾಗುವುದೆಂದು ಅವರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. 2002ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕವು ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದರೂ, ಗೋವಾದ ವಿರೋಧದಿಂದಾಗಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ಗೆ ವಿಷಯ ತಲುಪಿತು. 2010ರಲ್ಲಿ ಮಹದಾಯಿ ಜಲ ವಿವಾದ ಟ್ರಿಬ್ಯೂನಲ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು, ಮತ್ತು 2018ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ 13.42 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರು ಮೀಸಲಿಡಲಾಯಿತು. ಆದರೆ, ಗೋವಾದ ಮನವಿಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಕಾನೂನು ಅಡೆತಡೆಗಳು ಎದುರಾಗಿವೆ.
ಬಸವರಾಜ ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಕಾಲ
1980ರ ಆಂದೋಲನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಎಸ್.ಆರ್. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ನೇತೃತ್ವದ ಸಮಿತಿಯು ಮಹದಾಯಿ ನೀರನ್ನು ಮಲಪ್ರಭಾಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುವ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತ್ತು. ಆದರೆ, ರಾಜಕೀಯ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಗೋವಾದ ವಿರೋಧದಿಂದ ಯೋಜನೆಯು ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿದೆ. 2016 ಮತ್ತು 2017ರಲ್ಲಿ ನರಗುಂದ ಮತ್ತು ನವಲಗುಂದದಲ್ಲಿ ರೈತರು ತೀವ್ರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಬಂದ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು.
2023ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಬಸವರಾಜ ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಯೋಜನೆಗೆ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಎರಡು ವಿವರವಾದ ಯೋಜನಾ ವರದಿಗಳಿಗೆ (DPR) ಅನುಮತಿ ಪಡೆದಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರೂ, ಗೋವಾದ ಸರ್ಕಾರವು ಇದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ, ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿಯವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿತು. 2024ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿಶೀಲ ನದಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (PRAWAH) ತಂಡವು ಮಹದಾಯಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿತು, ಆದರೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಒಮ್ಮತ ಸಾಧಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ | ಪಿಎಂ ಧನ್-ಧಾನ್ಯ ಕೃಷಿ ಯೋಜನೆ: 100 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಕ್ರಾಂತಿ
ನರಗುಂದ-ನವಲಗುಂದದ ರೈತರ ಹೋರಾಟವು ಕೇವಲ ನೀರಿನ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಇದು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನರ ಜೀವನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಉನ್ನತೀಕರಿಸುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯ ಯಶಸ್ಸು ಒಂದು ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಸಾಮರಸ್ಯಕ್ಕೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಕಾನೂನು, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿತ ಅಡೆತಡೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಈ ಕನಸು ಈಡೇರದೆ ಉಳಿದಿದೆ. ರೈತರ 45 ವರ್ಷಗಳ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಫಲ ಸಿಗುವ ಕಾಲ ಯಾವಾಗ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ.
